Formy preparatów ziołowych (cz. 1)

Gdyby ktoś zapytał się: “Co jest najciekawszego w fitoterapii?”, bez wahania odpowiedziałbym mu: “Mnogość form leków roślinnych”. Jest to kwestia fascynująca mnie nieodmiennie od momentu zetknięcia się z tą nauką, choć lepiej i prawdziwiej byłoby powiedzieć ‘sztuką’. Zobaczcie na logo Manuału Zielarskiego: ta ręka (którą interpretuję jako los, świat, choć niektórzy mogą widzieć w tym Boga) dała nam rośliny, abyśmy wykorzystywali ich moc zaklętą w ich korzeniach, liściach i owocach. Siła ta jest jednak dobrze ukryta i potrzeba wiedzy, aby ją wydobyć i zrobić z niej użytek. Brzmi to, jak niezwykłe wyzwanie którego podjęcie jest wyrazem wielkości i odwagi. Spójrzmy w przeszłość: miliony osób zajmowały się ziołami – szamani, medycy, aptekarze, znachorzy – każde z nich poświęciło życie tytanicznej pracy wyizolowania i zastosowania mocy drzemiącej w roślinach. Obecnie czynią to lekarze, farmaceuci, naukowcy, zielarze i fitoterapeuci. Wiemy coraz więcej o otaczającym nas świecie, przez co łatwiej jest nam zamknąć boski pierwiastek w małej tabletce. Ale czy tylko w tabletce? Na przestrzeni dziejów opracowano wiele form leków ziołowych, niektóre z nich są powszechnie stosowane do tej pory. Wiedza ta jest naszym dziedzictwem i nie powinna być zapomniana.

Dzisiejszy tekst jest pierwszą częścią tekstu dotyczącego form leków ziołowych. Skupię się na zwięzłym wyjaśnieniu definicji nieco bardziej znanych postaci preparatów. Część druga, która będzie opublikowana w następną niedzielę, omówi mniej znane i zapomniane formy leków.

Acetum / Aceta – Ocet / Octy lub Acetum medicum / Aceta medica – Ocet leczniczy / Octy lecznicze

Octy to preparaty sporządzone poprzez wytrawianie surowca na drodze maceracji za pomocą rozcieńczonego kwasu octowego. Przeważnie stężenie kwasu octowego w gotowym preparacie wynosi 10%. Przykładem takiego preparatu jest ocet sabadylowy – Acetum Sabadillae.

Aqua (aromatica) / Aquae (aromaticae) – Woda (aromatyczna) / Wody (aromatyczne)
Są to mieszaniny substancji roślinnych lub olejków eterycznych z wodą. Mogą być sporządzane w różny sposób: poprzez rozcieranie olejku eterycznego z talkiem, zmieszanie talku z wodą, wytrząsanie i filtrowanie (Aqua Foeniculi); destylację surowca roślinnego z wodą (Aqua Sambuci); wygotowywanie surowca roślinnego w wodzie (Aqua Picis).

Ceratum / Cerata – Wosk / Woski

Miękka, półstała lub stała postać preparatu sporządzona poprzez duży dodatek wosku do mazideł, olejów itp. W temperaturze ludzkiego ciała nie topi się, lecz nabiera cech plastycznych. Upłynnia się zazwyczaj w temperaturze powyżej 40-45°C. Przykładem jest Ceratum Camphorae.

Collodium / Collodia – Kolodium / Kolodia

Kolodium to roztwór mieszaniny azotanów celulozy (zwanek koloksyliną) z etanolem i eterem naftowym. Obecnie przyjmuję się, iż zawartość koloksyliny w roztworze powinna oscylować w okolicach 4%. Po kontakcie kolodium ze skórą rozpuszczalniki odparowują a koloksylina formuje “plaster” ochraniający i odkażajacy ranę. Do kolodiów dodawawno zarowno przetwory roślinne (Collodium Belladonnae), jak i surowce zwierzęce (Collodium Cantharidini).

Decoctum / Decocta – Odwar – Odwary

Odwary to płynne preparaty ziołowe sporządzone poprzez krótkotrwałe wytrawianie rozdrobnionych surowców roślinnych wodą. Surowiec zalewa się wodą o temperaturze pokojowe, przykrywa i umieszcza we wrzącej łaźni wodnej. Odwar przygotowuje się przez 45 minut, przez 2/3 tego czasu woda powinna mieć temperaturę wyższą niż 90°C. Tak przygotowany preparat przecedza się przez gazę z warstwą waty. Pozostałości przepłukuje się wrzącą wodą i uzupełnia do pożądanej ilości płynu. Przykładami odwarów są Decoctum Cinchonae czy też Decoctum Quercus.

Elixir / Elixira – Eliksir / Eliksiry

Eliksiry to lecznicze płyny zawierające przetwory wodne, olejowe, alkoholowe i glicerynowe. Często w ich skład wchodzą substancje chemiczne (siarczan chininy, węglan magnezu itp.), olejki eteryczne, cukier i syropy. Eliksiry często charakteryzują się dużą ilością alkoholu w różnej formie (spirytus, nalewki) – zazwyczaj stanowi on od 10% do 30-40% masy eliksiru. Aby ułatwić zobrazowanie takiego eliksiru, poniżej zamieszczam przepis na Elixir Anisi.

Emplastrum / Emplastra – Plaster / Plastry

Plastry to forma preparatu nakładana na skórę i uplastyczniająca się pod wpływem temperatury ludzkiego ciała. Plastry mogą być rozsmarowywane bezpośrednio na skórze lub na medium (papier, płótno, tkanina), a następnie przyklejane na żądanym miejscu. W skład masy plastycznej wchodzą żywice, woski, oleje roślinne, niekiedy również mydła. Apteki do tej pory mają w swojej ofercie plaster nostrzykowy – Emplastrum Meliloti, stosowany do zmiękczania skóry i przyspieszania gojenia owrzodzeń.

Emulsum / Emulsa – Emulsja / Emulsje

Emulsje to płynna postać preparatu, składająca się z równomiernie rozproszonych faz: wodnej oraz olejowej – jedna z nich rozprasza, a druga jest rozpraszana. Dodatkowo stosuje się substancje stabilizujące emulsje oraz ułatwiające ich wykonanie. Przykładem niech będzie Emulsum Amygdalae.

Extractum / Extracta – Ekstrakt / Ekstrakty lub Wyciąg / Wyciągi

Ekstrakty to przetwory uzyskiwane poprzez wytrawianie substancji roślinnych za pomocą rozpuszczalnika. Ekstrakty płynne (Extracta fluida) można zagęścić (Extracta spissa) lub odparować do sucha (Extracta sicca). Wyciągi to szeroka i bogata grupa preparatów – można do nich zaliczyć również nalewki czy oleożywice. Jako przykłady mogę wskazać Extractum Gentianae spissum (wyciąg goryczkowy gęsty) i Extractum Glycyrhizae depuratum (wyciąg lukrecjowy oczyszczony).

Glyceritum / Glycerita – Gliceryt / Gliceryty

Gliceryty to płynna forma preparatów sporządzonych poprzez wytrawianie surowca roślinnego za pomocą gliceryny. Można spotkać się również glicerytami, które były przyrządzone poprzez zmieszanie przetworu roślinnego z dużą ilością gliceryny – tak przyrządza się Glyceritum Ipecacuanhae, w skład którego wchodzi ocet z ipekakuany zmieszany z gliceryną w proporcji 1:1.

Infusum / Infusa – Napar / Napary

Napary sporządza się poprzez umieszczenie określonej ilości surowca roślinnego w naczyniu na wrzącej łaźni wodnej, zalanie znaną ilością wrzącej wody i ogrzewanie pod przykryciem przez 15 minut. Napar przecedza się przez gazę z warstwą waty i uzupełnia płynem, sporządzonym poprzez przepłukanie wrzącą wodą pozostałości surowca znajdującego się w naczyniu. Infusum Digitalis, Infusum Rhei.

Linimentum / Linimenta – Mazidło / Mazidła

Mazidło to płynna lub półpłynna forma preparatu będąca mieszaniną mydeł, olejów, emisji, roztworów i zawiesin, które po wstrząsaniu formują układ o jednorodnym rozproszeniu. Zazwyczaj przeznaczona jest do nakładania na skórę. W częstym użyciu jest Linimentum Calcis – mazidło wapienne, w skład którego wchodzi tyle samo wody wapiennej i oleju lnianego. Podczas wstrząsania (mieszania) powstaje mydło wapienne.

Massa / Massae – Masa / Masy

Jest to swego rodzaju “półprodukt” będący masą pigułkową przed wytoczeniem z niej mniejszych porcji preparatu. Zazwyczaj przechowywana w słojach.

Mel / Mellita – Miód / Miody

Miody są uzyskiwane przez wymieszanie ekstraktów, przetworów roślinnych z miodem pszczelim. Najczęściej używano Mel Rosae, w skład którego wchodziło 12 części ekstraktu z płatów róży i 88 części miodu.

Mistura (Mixtura) / Misturae (Mixturae) – Mieszanka / Mieszanki lub Mikstura / Mikstury

Mieszanki to płynna forma preparatów leczniczych, przeznaczona do użytku wewnętrznego, złożona z substancji stałych i płynnych: proszków, naparów, nalewek, wyciągów itp. Ze względu na różnorodność składu, mikstury mogą być klarowne, mętne czy rozwarstwiające się. Przykładem może być Mistura Cretae, złożona z kredy, tragakanty, cukru i wody cynamonowej.

Mucilago / Mucilagines – Kleik / Kleiki

Kleiki to wodne maceraty surowców roślinnych bogatych w polisacharydy. Przypominają lepką, gęstą maź. Zazwyczaj wykorzystywane do produkcji innych preparatów galenowych, choć niekiedy stosowane pojedyńczo. Mucilago Lini, Mucilago Tragacanthae.

Oleatum (Oleinatum)/ Oleata (Oleinata) – Oleat / Oleaty

Oleaty to bardzo rzadko wykonywane preparaty składające się z substancji chemicznej i kwasu oleinowego. Przykładem może być Oleatum Aconitinae złożony z akonityny (2 cz.) i kwasu oleinowego (50 cz.)

Oleoresina / Oleoresinae – Oleożywica / Oleożywice

Jest to płynna forma leku sporządzana poprzez ekstrakcję surowców bogatych w żywice i olejki eteryczne. Ekstrakcji dokonywano za pomocą acetonu, etanolu i eteru naftowego. Oleoresina Capisci, Oleoresina Lupulini.

Oleum / Olea – Olej / Oleje

Oleje są to substancje płynne lub łatwo topniejące, które nierozpuszczają się w wodzie a rozpuszczają w rozpuszczalnikach organicznych. Uzyskiwane są poprzez destylację, tłoczenie, wyciskanie. Ich odmianą są Olea infusa, sporządzane poprzez macerację w alkoholu, wodzie amoniakalnej i oleju sezamowym.

Oxymel / Oxymella – Octomiód / Octomiody

Octomiody składają się z miodu, kwasu octowego oraz wody w proporcjach 80:10:10. Tak przyrządzany przetwór był bazą do sporządzania innych preparatów galenowych. Zazwyczaj do octomiodów dodawano ekstrakty płynne z surowców silnie działających: Oxymel Ipecacuanhae, Oxymel Scillae.

Pilula / Pilulae – Pigułka / Pigułki

Pigułki uzyskuje się poprzez podzielenie masy pigułkowej i wytoczenie z nich kul o zbliżonej masie, zazwyczaj oscylującej w przedziale 0,1-0,3 g. Masa składa się z substancji leczniczych oraz składników podłoża (substancje wypełniające, utwardzające, rozsadzające, lepiszcza). Jako przykłady pigułek mogę podać Pilulae Aloes barbadensis i Pilulae Zinci Oxidi et Belladonnae.

Pulvis / Pulveres – Proszek / Proszki

Proszki to preparaty składające się z równomiernie rozdrobnionych substancji stałych (surowce roślinne, substancje chemiczne) do użytku wewnętrznego, zewnętrznego lub do sporządzania roztworów. Można je podzielić na Pulveres simplices – jednoskładnikowe i wieloskładnikowe Pulveres compositi. Mogą być niedzielone lub dzielone – te ostatnie najczęściej są odważane do skrobiowych kapsułek. Pulvis Jalapae compositus, Pulvis Rhei cum magnesia.

Suppositorium / Suppositoria – Czopek / Czopki

Czopki to stała forma leków wprowadzana do jam ciała, zawierająca stałą, określoną dawkę substancji leczniczych, topniejąca w temperaturze ludzkiego ciała. Zasadniczo można je podzielić na trzy grupy, w zależności od miejsca aplikacji – Suppositoria analia (rectalia) czyli doodbytnicze, Suppositoria (w tym wypadku również Globuli lub Ovula) vaginalia – czopki (gałki) dopochwowe, oraz Suppostioria (także Bacilli, Cereoli i Styli) urethalia – czopki (pręciki) docewkowe. Przykładami mogą być Suppositoria Morphinae, Suppositoria Ranunculus Ficariae.

Syrupus / Syrupi – Syrop / Syropy

Syropy to skoncentrowane roztwory cukru, gdzie rozpuszczalnikiem (czy też menstruum) jest zazwyczaj woda, choć mogą być to też nalewki, soki owocowe, wyciągi roślinne i inny płyny. Przyjmuje się, że stężenie sacharozy powinno wynosić co najmniej 45%, a za optymalne uznaje się 64% – jest to stężenie, w którym następuje zahamowanie rozwoju flory bakteryjnej. Wykonywany w Polsce Sirupus simplex charakteryzuje się stężeniem sacharozy na poziomie 64%, w Stanach Zjednoczonych będzie miał 65% a w Wielkiej Brytanii 66,7%.

Tinctura / Tincturae – Nalewka / Nalewki

Nalewki są płynną formą preparatów leczniczych, otrzymywaną poprzez wytrawianie substancji roślinnej etanolem. Stężenie etanolu zazwyczaj wynosi 70°, choć może zmieniać się w zależności od receptury. Istnieją różne metody uzyskiwana nalewek. Najczęściej stosuje się prostą metodę maceracji, przy czym znane są jej odmiany – wielokrotna, stopniowa, dygestia, wirowa. Nieco rzadziej, choć wciąż często, przeprowadza się proces perkolacji w urządzeniu zwanym perkolatorem, w skrócie polegającą na przepływie alkoholu przez surowiec. Przez macerację uzyskuje się Tinctura Arnica czy Tinctura Calami a przez perkolację Tinctura Convallariae majalis titratae (nalewka z konwalii mianowana).

Unguentum / Unguenta – Maść / Maści

Maści to preparaty do użytku zewnętrznego (na skórę, błony śluzowe) mające półstałą konsystencję. Składają się z kilkuskładnikowego podłoża (choć może być to również substancja pojedyncza) i jednej lub kilku substancji leczniczych, które są zawieszone lub zemulgowane w podłożu. Maści są bardzo różnorodną grupą preparatów – jedne mogą przyjąć więcej wody, inne lepiej się rozsmarowują i mają lepszą konsystencję. Znana wszystkim maść majerankowa (Unguentum Majoranae), składa się z podłoża jednoskładnikowego, którym jest wazelina, ziela majeranku i niewielkiej ilości etanolu, dla lepszej ekstrakcji związków czynnych.

Share on facebook
Facebook
Share on google
Google+
Share on twitter
Twitter
Share on linkedin
LinkedIn
Share on pinterest
Pinterest

KOMENTARZE

One thought on “Formy preparatów ziołowych (cz. 1)

  1. Witam, strona bardzo ciekawa. Od lat robię wina ziołowe, nie wiem czy wg. powyższej klasyfikacji można je podciągnąć pod eliksiry, ale działanie lecznicze mają. np. wino z głogu
    z owoców i z kwiatów. Robię wino np. z dziurawca czy z bluszczyka kurdybanka..

    Zibi

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

ZOBACZ POZOSTAŁE WPISY

SZUKAJ WPISÓW

PATRONITE

ARCHIWUM

Archiwa
error: Kopiowanie zawartości wzbronione.